Drewniany, gontem kryty, ginący

Inspiracją dla badań, w wyniku których powstał w 1998 r. katalog „Kościoły drewniane w województwie kieleckim”, była akcja ewidencjonowania tych obiektów dla Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Kielcach (granice województwa zostały skorygowane w 1999 r. a jego nazwa zmieniona na świętokrzyskie). Tylko 22 z nich pochodzi z okresu od XV do XVIII stulecia. Ta grupa najstarszych kościołów zachowała się na terenach wiejskich Niecki Nidziańskiej, w południowej i wschodniej części województwa. Pozostałych 17, wzniesionych w XIX i w I poł. XX w., stoi na obszarze Gór Świętokrzyskich.

Znikomość zachowanych zabytków drewnianego budownictwa sakralnego kontrastuje z jego dawną powszechnością w krajobrazie. Ze źródeł wynika, że w II poł. XV w. stało na tym obszarze ok.100 drewnianych kościołów parafialnych. Występowały powszechnie, z wyjątkiem późno zasiedlonej, leśnej enklawy na północ od Kielc. Można przypuszczać, że część z nich już wówczas była bardzo stara i zniszczona (pierwsze kościoły drewniane tak jak murowane zaczęto wznosić najpewniej po 966 r.). Zachował się tylko jeden – w Zborówku koło Pacanowa, uważany przez badaczy za najstarszą polską średniowieczną świątynię drewnianą o pewnej metryce – z 1459 r. Wzniesiono go w konstrukcji zrębowej. Ma prostokątną nawę, takież węższe prezbiterium zamknięte trójbocznie, więźbę storczykową z jednolitą konstrukcją nad całym korpusem, po bokach nawy – zaskrzynienia. W wyniku rozbudowy w 1908 r. o część murowaną utracił swą fasadę zachodnią...

Wśród 14 zachowanych kościołów z XVIII w. zwraca uwagę grupa okazałych, podobnych do siebie świątyń parafialnych w Cudzynowicach, Gorzkowie, Probołowicach, Obiechowie, fundowanych przez zamożną szlachtę. Najpewniej realizował je jeden warsztat. Budowle te mają podobne bryły, z wyraźnym podziałem na nawę i prezbiterium, wnętrza bogato ozdobione barokowym detalem: gzymsami, korynckimi pilastrami i filarkami, z wklęsło-wypukłymi siestrzanami w otworach tęczowych, z wybrzuszonymi balustradami chórów muzycznych. Podobny jest do nich kościółek szpitalny z Rogowa (zrekonstruowany po 1996 r. w skansenie w Tokarni pod Kielcami), parafialne kościoły: w Lipie pod Końskimi, w Rakoszynie i Rembieszycach koło Jędrzejowa. Wyjątkowo pięknym dziełem jest parafialny kościół w Mnichowie koło Jędrzejowa fundacji ks. Macieja Józefa Łubieńskiego. Monumentalny, z dwuwieżową fasadą nawiązuje swym ukształtowaniem do architektury murowanej, zdaniem A. Szyszko-Bohusza – do realizacji znanego architekta Tylmana z Gameren. Widne, modrzewiowe wnętrze nie jest polichromowane, zdobi go wysokiej klasy artystycznej jednolity wystrój i wyposażenie. W XIX w. drewnianych kościołów – poza prawie bezstylowymi kaplicami – już właściwie nie budowano. Najpóźniejszy barokowy został wzniesiony w 1840 r. w Kazimierzy Małej – tak jak wszystkie wyżej wzmiankowane, w konstrukcji zrębowej – jako wierna kopia starszej świątyni, z wykorzystaniem części oryginalnego wystroju. W 1972 r. obiekt ten przeniesiono do pobliskiej Topoli...

Wspomniane kościoły drewniane, choć w większości zostały objęte ochroną prawną przez wpis do rejestru zabytków, nadal są zagrożone zniszczeniem. Podejmowane przy nich prace, zwykle z braku środków finansowych, nie mają charakteru rewaloryzacji, a jedynie doraźnego, często źle przeprowadzonego remontu. Na szczęście, zmienia się nastawienie społeczności lokalnych, które coraz częściej rozumieją, że obecność w ich wsi starego, drewnianego kościoła, reliktu przeszłości „wrosłego” w krajobraz – ją nobilituje.

Anna Adamczyk

przeczytaj cały artykuł