Drewniany, gontem kryty, ginący

Inspiracją dla badań, w wyniku których powstał w 1998 r. katalog „Kościoły drewniane w województwie kieleckim”, była akcja ewidencjonowania tych obiektów dla Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Kielcach (granice województwa zostały skorygowane w 1999 r. a jego nazwa zmieniona na świętokrzyskie). Tylko 22 z nich pochodzi z okresu od XV do XVIII stulecia. Ta grupa najstarszych kościołów zachowała się na terenach wiejskich Niecki Nidziańskiej, w południowej i wschodniej części województwa. Pozostałych 17, wzniesionych w XIX i w I poł. XX w., stoi na obszarze Gór Świętokrzyskich.

Znikomość zachowanych zabytków drewnianego budownictwa sakralnego kontrastuje z jego dawną powszechnością w krajobrazie. Ze źródeł wynika, że w II poł. XV w. stało na tym obszarze ok.100 drewnianych kościołów parafialnych. Występowały powszechnie, z wyjątkiem późno zasiedlonej, leśnej enklawy na północ od Kielc. Można przypuszczać, że część z nich już wówczas była bardzo stara i zniszczona (pierwsze kościoły drewniane tak jak murowane zaczęto wznosić najpewniej po 966 r.). Zachował się tylko jeden – w Zborówku koło Pacanowa, uważany przez badaczy za najstarszą polską średniowieczną świątynię drewnianą o pewnej metryce – z 1459 r. Wzniesiono go w konstrukcji zrębowej. Ma prostokątną nawę, takież węższe prezbiterium zamknięte trójbocznie, więźbę storczykową z jednolitą konstrukcją nad całym korpusem, po bokach nawy – zaskrzynienia. W wyniku rozbudowy w 1908 r. o część murowaną utracił swą fasadę zachodnią.
Źródła z XVI w. odnotowały, obok nielicznych fundacji drewnianych świątyń parafialnych (stała wszak większość obiektów poświadczonych dla ubiegłego stulecia), wznoszenie licznych drewnianych kościółków szpitalnych, przy przytułkach m.in. w Skalbmierzu, Wąchocku, Kunowie, Szydłowie, Nowym Korczynie. Żaden z nich się nie zachował. Przetrwał z tego stulecia tylko jeden kościółek prebendalny w Chotelku Zielonym koło Buska Zdroju z 1527 r., z renesansowym polichromowanym stropem...

W XIX w. drewnianych kościołów – poza prawie bezstylowymi kaplicami – już właściwie nie budowano. Najpóźniejszy barokowy został wzniesiony w 1840 r. w Kazimierzy Małej – tak jak wszystkie wyżej wzmiankowane, w konstrukcji zrębowej – jako wierna kopia starszej świątyni, z wykorzystaniem części oryginalnego wystroju. W 1972 r. obiekt ten przeniesiono do pobliskiej Topoli.
W następnym stuleciu powstało kilka dużych kościołów drewnianych na uprzemysłowionych terenach nad Kamienną (w Ostrowcu Świętokrzyskim, Starachowicach, Bzinie pod Skarżyskiem, Parszowie, Sarnówku), w przyfabrycznym osiedlu w podkieleckim Białogonie. W tych realizacjach nie nawiązywano do tradycji lokalnych tego typu budownictwa, lecz do innych wzorców (malowniczych kościołów drewnianych południowej Małopolski, stylu zakopiańskiego, architektury murowanej).

Wspomniane kościoły drewniane, choć w większości zostały objęte ochroną prawną przez wpis do rejestru zabytków, nadal są zagrożone zniszczeniem. Podejmowane przy nich prace, zwykle z braku środków finansowych, nie mają charakteru rewaloryzacji, a jedynie doraźnego, często źle przeprowadzonego remontu. Na szczęście, zmienia się nastawienie społeczności lokalnych, które coraz częściej rozumieją, że obecność w ich wsi starego, drewnianego kościoła, reliktu przeszłości „wrosłego” w krajobraz – ją nobilituje.